Europa ontwaakt: het einde van de geopolitieke vakantie

De Russische invasie van Oekraïne op 24 februari 2022 markeerde voor veel Europeanen het einde van een tijdperk. Wat jarenlang werd gezien als een continent van vrede, economische samenwerking en voorspelbare internationale verhoudingen, werd plotseling geconfronteerd met de harde realiteit van oorlog op eigen bodem. De aanval van Rusland maakte duidelijk dat de veronderstelling dat grootschalige militaire conflicten tot het verleden behoorden, niet langer houdbaar was.

Tim Sweijs, onderzoeksdirecteur bij The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS), omschrijft de periode voorafgaand aan de invasie als een ‘geopolitieke vakantie’. Europa kon zich volgens hem jarenlang veroorloven om veiligheid grotendeels uit te besteden aan bondgenoten en zich te concentreren op economische groei en politieke integratie. Die comfortabele positie staat inmiddels onder zware druk.

Volgens Sweijs is de internationale orde fundamenteel veranderd. Grootmachten handelen steeds vaker vanuit klassieke machtspolitieke belangen en invloedssferen. Daarbij spelen leiders als Vladimir Poetin, Xi Jinping en Donald Trump ieder op hun eigen manier een rol in een wereld die minder wordt gedomineerd door internationale regels en meer door geopolitieke concurrentie.

Historicus en schrijver Ivo van de Wijdeven plaatst de huidige situatie in een breder historisch perspectief. Volgens hem bevindt Europa zich opnieuw op een kantelpunt, zoals het continent dat eerder kende tijdens de Suezcrisis van 1956 en de val van de Berlijnse Muur in 1989. Beide gebeurtenissen dwongen Europese landen om hun positie in de wereld opnieuw te definiëren. De huidige geopolitieke spanningen vormen volgens Van de Wijdeven een vergelijkbaar moment van bezinning en heroriëntatie.

De dreiging beperkt zich bovendien niet tot het slagveld in Oekraïne. Europese veiligheidsdiensten waarschuwen al jaren voor sabotage, cyberaanvallen, desinformatiecampagnes en inmenging in democratische processen. Voormalig Europarlementariër Sophie in ’t Veld stelt dat veel burgers inmiddels beseffen dat de gevolgen van internationale conflicten ook direct voelbaar zijn binnen de Europese Unie.

Rusland wordt daarbij regelmatig genoemd als bron van vijandige activiteiten op Europees grondgebied. Van sabotage van infrastructuur tot pogingen om verkiezingen te beïnvloeden: de grens tussen vrede en conflict vervaagt steeds verder. Dat vergroot volgens deskundigen de noodzaak voor Europese landen om nauwer samen te werken op het gebied van defensie en veiligheid.

Tegelijkertijd groeit de onzekerheid over de rol van de Verenigde Staten als traditionele veiligheidsgarant. Hoewel de NAVO voor veel Europese landen de hoeksteen van hun defensiebeleid blijft, klinkt steeds vaker de oproep om ook zelfstandig meer verantwoordelijkheid te nemen. Analisten waarschuwen dat Europa kwetsbaar blijft zolang het onvoldoende investeert in zijn eigen militaire slagkracht.

De centrale vraag voor de komende jaren is dan ook niet alleen hoe Europa reageert op de oorlog in Oekraïne, maar vooral hoe het zichzelf positioneert in een wereld waarin machtspolitiek opnieuw de boventoon voert. De geopolitieke vakantie is voorbij. Of Europa daadwerkelijk wakker wordt, zal de komende jaren moeten blijken.